MIEJSCOWOŚCI HRABSTWA

Spis miejscowości Hrabstwa i Gminy Dowspuda oraz ich historia
według Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego
.
Aaktualne miejscowości Hrabstwa zaznaczono kolorem zielonym, uroczyska - purpurowym a rozlewiska wodne - niebieskim.
Horodyszcze, Hrabstwo Horodyszczańskie, Jezno i Żyliny włączono do spisu ze względu na ich związek z Pacami i historią Hrabstwa Dowspuda.

ADAMOWA BIEDA (zob. Posielanie)
(SGKP, t. XV, 1900 r., s. 9)
Adamowa bieda, os., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, od. 11 w. od Augustowa, ma 3 dm., 37 mk.

BERWIK (zob. Ziółkowo)
BINDUSKA [albo BINDUSZKA] (zob. Dowspuda)
BOLESTY
(SGKP, t. 1, 1880 r., s. 300) Bolesty stare i nowe, dwie wsie, pow. suwalski, gm. Wólka, par. Raczki, nad jez. t. n., trzy mile od Suwałk. B. stare liczą: 13 dm. i 86 mk., B. nowe 18 dm. i 82 mk.
BOLESTY (jezioro)
(SGKP, t. 1, 1880 r., s. 300)
Bolesty, jez., pow. suwalski, gm. Wólka. Długość jego 6 1/2 wiorst, szerokość do 300 sążni, a głębokość do 50 łok. obszaru ma do 90 morgów. Obfituje w ryby, sumy, sielawy, szczupaki, liny, okonie i leszcze; od jeziora otrzymały nazwę dwie wsie, leżące w pobliżu. Przepływa przez nie rz. Rospuda. (Br. Ch.)
BONA DOUSPUCENSES (zob. Dowspuda)
BROOMFIELD (zob. Wronowo, Józefowo)
CHODORKI
(SGKP, t. I, 1880 r., s. 608) Chodorki, wś., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka. Liczy 9 dm., 20 mk.
CHOMONTOWO [Chomątowo lub Chomentowo]
(SGKP, t. I, 1880 r. s. 628) Chomontowo, Chomątowo, wś., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka. Liczy 11 dm. 97 mk. (BR. Ch.)
DĄB [lub DOMB] (zob. Grabowo)
DOWSPUDA
(SGKP, T. II, 1881 r., s. 136-137) Dowspuda, folw., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka; odl. od Suwałk 15 w., od Augustowa 20 w.; liczy 6 dm., 64 mk. Leży w pobliżu os. Raczki. W 1823 r. Ludwik Pac b. generał wojsk polskich, wzniósł w D. wspaniałą rezydencję (manoir) na wzór angielskich zamków, w stylu ostrołukowym. Prześliczny był to gmach, zdobny w dzieła rzeźby, freski, galeryą obrazów i t. p. Dziś w ruinie opustoszały. Pac, jako angloman zagorzały, sprowadzał ludzi z Anglii, gospodarstwo na wzór angielski urządzał i nadawał folwarkom miana: Hawelok, Nowa Szkocya. W 1817 r. Pac założył tu bielarnię płótna na sposób angielski. upadła przecie dla braku materiału do bielenia. (Opis i widok D. podał Tyg. Illustr. z 1865 r. Nr 276, tudzież Pamiatnaja kniżka suwal. gub. za 1872 r.). Gmina D., pow. augustowski, par. Janówka, liczy lud. 7796, rozległości 25476m., s. gm. okr. I i st. poczt. w Augustowie o 20 w. W gminie znajduje się browar 1, fabryk świec 2, garbarni 2, młynów 2. W skład gm. wchodzą: Adamowo-Bieda, Chodorki, Chomątowo, Dąb, Dowspuda, Grabowo wieś i folw, Iwanówka, Janówka-kordon, J.-poparafialna, J.-prywatna, J.-rządowa, Jankielówka, Jaśki, Jewy, Korytki wieś i kol., Lipówka, Mazurki, M.-nowe, Michaliszki, Mikołajewsk, Moczydły, Newyork, Nowosiele, Nowy-Dworek, Okoł, Ostrówek, Otnogi, Planta, Podlipówka, Podmoczydły, Podtopiłówka, Podwitówka, Posielanie, Prawda, Pruska-mała, P.-wielka, Raczki, Rogówek, Rutki-nowe, Rutki-stare, Sołdacka-Słoboda, Suchochodorki, Szkocja, Ślepsk, Topiłówka, Ucinki, Witówka, W.-kolonia, W.-kordon, Wronowo wś i kol., Wysokie, Zajaśki, Zalesie i Załkie. Dobra ziemskie D. z miasteczkiem Raczki, niegdyś w skład ich wchodzącem, w gub. suwalskiej, pow. augustowskim położone, w połowie zeszłego wieku były własnością Józefa Paca, starosty chwejdańskiego i żony jego Balbiny z Wołłowiczów. W dobrach tych jest wieś Janówka, należąca niegdyś wraz z dobrami Dowspuda do Stanisława Rudominy Dusiackiego starościca herbopolskiego, który dokumentem fundacyjnym w r. 1623 w Wilnie, za wiadomością i pozwoleniem Eustachego Wołłowicza, biskupa wileńskiego, wydanym, kościół poprzednio już w majętności Janówka zbudowany nadał gruntem, robociznami i ordynaryą, a obok tego przeznaczył fundusz na utrzymanie przy tymże kościele szpitala na sześciu mężczyzn i tyleż kobiet. Dobra D. w r. 1835 skonfiskowane zostały i obecnie rozdzielone na kilka czści przeszły na donacyą i rozprzedane osobom prywatnym. Podług opisu z r. 1854 dobra donacyjne D., nadane generał-lejtnantowi Sulemie w r. 1836, składają się z folw. Szkocya z attynencyami Planta, Pacianowo, Witówka, roz. m. 1743, folw. Korytki Wielkie m. 142, folw. Wronowo albo Józefowo m. 339, folw. Nowy York m. 398, folwark Witówka m. 274, młyn wodny, krupiarnia i tartak w Chodorkach albo Rynkówku, lasy z odpadkami i osadami leśnemi m. 2219, rezydencya Dowspuda, grunta dworskie Dzimowizna m. 148, za Jabłońskimi m. 504, za Wysoką m. 55, przy Plancie m. 8, pod Rudnikami m. 179, łąki w obrębie Masalszczyzna i Mazurki m. 95, razem powierzchni dworskiej m. 6104. Wś Chomątowo z gruntem m. 301:, wś Jaśki m. 728:, wś Jankielówka m. 430:,  wś Jabłońskie m. 894:, wś Korytki małe m. 219:, wś Lipówka m. 806:, wś Moczydły m. 451:, wś Mała Pruska m. 621:, wś Sucha i Chodorki oraz Wójtostwo Chodorki m. 830:, ws Wronowo m. 572:, wś Wysokie m. 502; ogół gruntów włościańskich m. 6354. Dobra Raczki pozostały przy rządzie. (Br Ch.)
(SGKP, T. XV, 1900 r., s. 435-436)
Dowspuda,  w dok. z XVI w. Douspuda, folw., pow. augustowski, par. Janówka, 3 w. od osady Raczki, z któremi łączy D. droga bita, obsadzona drzewami, pamiątka po dawnych dziedzicach Pacach. Uroczą doliną, ocienioną bujną roślinnością, płynie tu rzeka Rospuda. W wieku XVI wielka puszcza pokrywała jej brzegi. W pierwszej połowie w. XVI była ta puszcza w posiadaniu Wołłowiczów h. Bogorya. Dnia 1 maja 1541 r. rozgraniczono puszczę Dowspudzką p. Jana Bogdanowicza Wołowicza i braci jego Grzegorza i Eustachego od puszczy Grodzieńskiej J. Król. Mości (Akta ziem. grodz., wyd. Kom. Ar. Wileń., XVII, 301). Tegoż roku Eustachy Wołowicz wniósł skargę, iż po śmierci brata jego Jana, sługa p. Kacpra Kuncewicza, dzierż. jezierskiego, imienia Andrzej, z gromadą ludzi zbrojnych najechali dobra nasze Dowspudzkie "Reczki", zabrali spuściznę brata naszego, wkrótce zaś potem napadli na Dowspudę, namiestnika naszego Mikołajca zbili "i popa tamoszneho otca Borysa tamże zbili i zranili" (11. c., XVII, 331). Widać stąd, iż D. była wtedy własnością Eustachego (Ostafieja) Wołowicza, marszałka litewskiego, i miała własną cerkiewkę, posiadaczem zaś sąsiednich Raczek był brat Eustachego Jan. W lat kilkadziesiąt później dobra Dowspudzkie - "bona Douspucenses" - znajdujemy w ręku Raczków h. Ostoja, wiodących swój ród z sąsiedniej włości Raczki. Z nich Maryna Raczkówna, zamężna Hrehoryna Masalska, podkomorzyna grodzieńska, doba te wniosła w dom kn. Masalskich (Niesiecki, VI, 351). Ona to wzniosła kościół w Raczkach. Akt erekcyjny, zachowany dotąd w oryginale w aktach kościelnych, datowany z Wilna dnia 21 czerwca 1599 r.; część uposażenia oparta na dobrach Dowspudzkich. Akt ten wystawiony przez matkę - wdowę, podpisał Łukasz Felicyan Masalski starosta perstański, któremu w dziale przypadły D. i Raczki (J. Wolff, "Kniaziowie Litewsko-Ruscy", 236-8). Pewien dział tch majętności należał do Wołowiczów, skoro Felicyanna Wołowiczówna wniosła go w dom Rudominów Dusiackich i następnie jako wiano Anny Marcybelli Rudominianki, przeszedł do Stefana Paca, podkanclerzego. Po śmierci podakanclerzyny Pacowej (+ 1643), na mocy testamentu objął D. i Janówkę syn Mikołaj. Na mocy działu zawartego w Wilnie 1644 r. Krzysztof Pac, ssta wyłkowyjski, utrzymał się przy D. Będąc już kanclerzem w. lit. Krzysztof zapisuje żonie swej Klarze hr. de Mailly - Lascaris dożywocie na D. i Janówce, aktem z d. 27 czerwca r. 1670. Majątek dostał się synowcowi kanclerza Michałowi Pacowi, pisarzowi litew. (J. Wolff, "Pacowie", 151, 164, 169, 170). Po bezpotomnej śmierci Michała Kazimierza Paca, kawalera łaltańskiego (1719), D. objął brat jego stryjeczny Jan Krzysztof, podkom. w. ks. litew., a po nim Józef Pac, kasztelan żmudzki. Ostatni powiększył dobra przez nabycie r. 1748 od Ejdziatowiczów Raczek (Akt Tryb. Główn. 1749, n. 102-103). W "Summie intratleśnictwa ekonomii grodz." z r. 1748 czytamy: "również jest szkoda dla puszczy Przełomskiej z wolnego wyrębu, majętności Dowspudzkie JW. kaszt. żmudzkiemu służącego" ("Piscowaja Kniga", C. II, 225). Syn kasztelana Michał Jan Pac, ststa ziołowski, po upadku konfederacyi barskiej, przelał r. 1773 na brata stryjecznego Józefa dobra swe na Litwie, a w ich liczbie i D. (Zapis sporządzony w Monachium; zatwierdzenie w Metr. Litew., Ks. Spr. Publ., ks. 17, f. 88). Za przykładem braci i starosta wilejski nie żeni się. Przed śmiercią, roku 1797 D. i dobra inne zapisał ostatniemu z rodu Paców Ludwikowi, starościcowi kowieńskiemu (J. Wolff, "Pacowie", 284). Testament ów, jak również intromisya z dnia 11 marca t. r., zatwierdzone zostały przez regencyę (pruską) białostocką w r. 1800. Wartość dóbr oceniono na 333,333 tal. czyli dwa miliony złp. W skład dóbr wchodziły: Dowspuda z przyległościami Chodorki al. Wójtowstwo, Sucha Wieś, Jaśki, Wronowo, Wysokie, Korytki Małe, Jankielówka, Moczydły, Pacianowo, Józefowo, Rynkowo, Mazurki, Janówka, Wielka Pruska, Mała Pruska, Chomentowo, Jabłońskie, Topiłówka, Bindużka, Ślepsk, Korytki Wielkie, wszystkie w pow. dąbrowskim, obwodzie i województwie augustowskim (Archiwum kośc. par. w Raczkach). Za władania Ludwika Paca (1797 - 1835) przypada najświetniejsza epoka dla D. i okolicy. Zamierzając wznieść tu wspaniałą rezydencyę, już r. 1822 kazał zburzyć stary dwór a przy nim skarbiec murowany. Jako angloman zagorzały, wzniósł pałac w stylu ostrołuku angielskiego, otoczywszy go wspaniałym parkiem, spuszczającym się tarasami do rz. Rospudy. Liczne nasypy wskazują kierunek, jaki nadano wodom tej rzeczki, dla zasilania kanałów i stawów parku. Robotami kierował z początku budowniczy Bosio, lecz dokończył ich sprowadzony z Włoch Henryk Marconi, który poczynił w pierwotnym planie pewne zmiany. Wspaniały portyk o formach klasycznych prowadzi do pałacu, na wejściem widnieje dotąd herb Paców - Gozdawa. Ściany zewnętrzne zdobią umieszczone we wgłębieniach posągi, przez czas znacznie uszkodzone. Wewnątrz pałac był malowany al fresco przez Mikołaja de Angelis, ucznia land'ego, sprowadzonego przez Paca z Rzymu. Ślady malowideł pozostały w t. zw. "sali rycerskiej", gdzie rozpoznać można cztery najsławniejsze zwycięstwa oręża polskiego (J. I. Kraszewski, Teka wileńska, IV, 20). Liczne dzieła rzeźby, zdobiące komnaty, dziś rozrzucone po okolicy spotkać można po kościołach i domach prywatnych. Dzisiejszy posiadacz wycina piękną aleję grabową na opał, cegłę rozbierają okoliczni włościanie, tak, iż wkrótce nie zostanie śladu z rezydencyi. Rysunek ruin zdjęty przez piszącego ten zarys r. 1887, wraz z opisem podał "Wędrowiec" (t. XXXVII, 7), dawniejszy zaś stan pałacu, uprzytomnia malowidło ścienne w dawnym pałacu Paca przy ulicy Miodowej w Warszawie. (M. R. Witan.)
DZIMOWIZNA (zob. Dowspuda)
GOŁKA [obecnie: Zalewianka]
(SGKP, t. II, 1881 r., s. 673)
Gołka, rzeczka w pow. augustowskim. Ma początek pod wsią Jabłońskie, płynie w kierunku wschodnio-południowym przez Janówkę, pod Mazurkami przyjmuje z prawego brzegu strugę płynącą od granicy pruskiej zpod Chomontowa i Biernatek, i za Ślepskiem wpada do jez. Necko, czyli jest dopływem z prawego brzegu Netty. Długa 8 w. (J. Bl.)
GRABOWO
(SGKP, t. II,  1881 r., s. 783-784) Grabowo, zwane Grabowem Hejbowicza, folw. i wieś w powiecie augustowskim, gm. Dowspuda, par. Bargłowo, od Suwałk w. 27, od Augustowa w. 12, przy gościńcu wiodącym z Augustowa do mka Raczki. Najbliższy kościół we wsi Janówce. Grunta folw. dotykają bezpośrednio granicy pruskiej. Wieś odseperowana, skolonizowana, ma dymów 16, ludności 158, przestrzeni mr. 45 pręt 65. Grunta folwar., wraz z lasem zawierają włók 64 m. np. i składają się z naczelnego folw. G. i pomniejszych Nowydworek i Ostrówek, oraz gruntów zwanych Odłogi, Dąb, Zabagnie lub Królowa Góra, Zalesie, Rogowo lub Rogówko. Na G. i Nowym-Dworku gleba pszenna, na Ostrówku i Odłogach żytnia. Jeszcze przed kilkunastu laty były tu stosunkowo obszerne lasy. a chociaż część ich wykarczowana i zamieniona na orną rolę, to zawsze zostało jeszcze 20 włók lasu. Wody niewiele, bo tylko dwie sadzawki, a przez pola Ostrówka płynie ruczaj; znać przecież w lesie łożysko rzeczułki, która dawniej przy dworze tworzyła spory staw, zamieniony teraz na łąkę. W naczelnym folw. budowle liczne, obszerne i w dobrym stanie; gorzelnia nieczynna, cegielnia. Sad obszerny, utrzymany starannie, ma kilkaset sztuk wybornych drzew. Dobra te należały do Tadeusza i Adama Hejbowiczów, dalej do Zimnocha, następnie do A. Righettowej; w r. 1855 kupił te dobra Józef Ptak za rs. 28500. Wieś G. miała 1827 r. 22 dm., 154 mk. (R. W., Br. Ch.)
HAWENLOK
(SGKP, t. III, s. 1882 r., s. 40-41) Hawenlok, folw., pow. augustowski, gmina Dowspuda, par. Janówka. Należy do dóbr Dowspuda (ob.).
HEJBOWICZE [lub GRABOWO HEJBOWICZA](zob. Grabowo)
H O R O D Y S Z C Z E
(SGKP, t. III, 1882 r. s. 143) Horodyszcze, miasteczko w powiecie nowogródzkim, milę od Zaosia, miejsca urodzenie A. Mickiewicza, o 4 mile od Nowogródka, 6 mil od Nieświeża, na trakcie komunikacyjnym położone. Majętność ta do r. 1831 była własnością jenerała hr. Ludwika Paca, ostatniego tej rodziny męzkiego potomka. Położona w pięknej i żyznej okolicy, nad rz. Serweczą, miała kościół paraf., murowany, wzniesiony około 1640 roku przez Kamieńskich, zabrany w 1864 r., i cerkiew niegdyś unicką, od 1839 prawosławną. Miasteczko położone na górze; na dole zaś za rzeką, dwór z pięknym ogrodem i aleja wjazdowa, miał stawy, kanały, młyny, młocarnię wodną i znakomite gospodarstwo. Za kościołem, na pochyłości góry, stara modrzewiowa plebania, ocieniona płaczącemi brzozami; za nią, po za stawem w uroczej miejscowości na górze, śród zielonej dąbrowy parafialny cmentarz. Z drugiej strony, ku zachodowi, o pół wiorsty za miasteczkiem, przy zakręcie rzeki, jest miejscowość zwana Horodok. Jest to wysoka dość góra, śród nadrzecznej niziny, jakby usypana, otoczona wałem, przyparta do rzeki, o wierzchołku płaskim. Było to prawdopodobnie przedhistoryczne starosłowiańskie horodyszcze, które z czasem dało nazwę założonemu nieopodal miasteczku. Być może, że w czasie wojen późniejszych służyło za redutę czy bateryą, bo znajdywano tu kule i odłamy bomb. O parę staj w stronie południowo-zachodniej, widać kurhan, porosły jałowcem i tarniną. Nikt tam dotąd, o ile wiem, poszukiwań nie robił. O wiorst kilka stąd, jest druga miejscowość niemniej ciekawa, zwana "Okopy". Jest to dwór z całem gospodarskiem zabudowaniem, otoczony ziemnym wałem i fosami. Nikt dotąd z pewnością nie wie, do jakiej się to epoki i do jakiego wypadku w dziejach odnosi. Zwyczajem powszechnym tutaj, jak i gdzie indziej sąsiedni mieszczanie przypisują do Szwedom. Mko leży przy drodze ze Stołowicz do Nowogródka, dziś rząd., ma zarząd gm., zarząd 2-go okr. polic., szkółkę wiejską, szpital gm., około 700 mk.  Gmina H. składa się z 5 starostw wiejskich, 78 wiosek i liczy 3354 włościan męż. (Edward Pawłowicz)
HRABSTWO HORODYSZCZAŃSKIE
(SGKP, t. XV, 1900 r., s. 582) Horodyszcze, dobra, pow. rzeczycki, gm. Brahin, 74 w. od Rzeczycy. Dawniej zwały się "Hrabstwem Horodyszczańskim". Od początku XIX w., własność Rokickich, przez wiano Tekli Rokickiej dostały się Władysławowi Prozorowi, podkom. rzeczyckiemu. Diś urzędnika Jergolskiego, mającego tu przeszło 200 włók. Dawniej w skład "Hrabstwa" wchodziło 11 folw. (...).
IWANÓWKA
(SGKP, t. III, 1882 r., s 320) Iwanówka, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka. Odl. 12 w. od Augustowa, liczy 6 dm., 36 mk. (Br. Ch.)
JABŁOŃSKIE
(SGKP, t. III, 1882 r., s. 353) Jabłońskie, wś nad rz. Gołką, pow. augustowski, gm. Dowspuda par. Janówka. W 1827 r. było tu 26 dm., 157 mk., obecnie ma 33 dm., 268 mk. Należy do dóbr Dowspuda (ob.). Tu bierze początek rz. Gołka.
JANKIELÓWKA
(SGKP, t. III, 1882 r., s. 406) Jankielówka, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka. Należy do dóbr Dowspuda (ob.), ma 17 dm., 80 mk.
JANÓWKA
(SGKP, T. III, 1882 r., s. 431) Janówka. J.-rządowa, J.- poduchowna, J.- prywatna, J.-kordon, wś nad rzeką Gołką, pow. augustowski, gm Dowspuda, par. Janówka. Odl. 11 w. od Augustowa, posiada kościół par. drweniany. W 1827 r. liczono tu 39 dm. i 225 mk.; obecnie J.-rządowa ma 40 dm., 360 mk.; J.-poduchowna 10 dm., 124 mk.; J.-prywatna 2 dm.; J.-kordon 1 dm. J. należała w XVII w. do dóbr Dowspuda (ob.). Par. J. dek. augustowskiego ma 4286 parafian, erygowana wraz z kościołem 1623 roku przez Stanisława Rudominę Dusiackiego.
(SGKP, t. XV, 1900 r., s. 637-638) Janówka, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda. W XVI w. z Dowspudą należały do Wołowiczów, z których Filianna, córka Iwana, marsz. litew., wychodząc za Wawrzyńca Rudominę, wniosła dobra te jako posagowe w dom Rudominów Dusiackich. Owa Filianna albo Felicyanna, zamężna Rudominowa, wyszła powtórnie za mąż za Franciszka Nikodema Kossakowskiego, ststę łomżyńskiego, ostrowskiego etc. (S. Kossakowski, "Monografie" str. 153). Ona to w J. ufundowała kościół r. 1620, który brat jej Eustachy Wołłowicz, biskup wileński, roku 1621 konsekrował ("Ordo Divini Diocesil Sejnensis 1885 p. 16). Syn jej z pierwszego małżeństwa Stanisław Rudomina Dusiacki, starościc herbopolski na nowo go uposażył. Akt ten wydany w Wilnie r. 1623, pomnożył fundusz świątyni przez nadanie nowych gruntów, robocizn i ordynaryj, ora erygowanie szpitala dla 6 starców. Z czasem jako wiano Anny Marcybeli Rudominianki, przeszła do Stefana Paca, podkancl. litew. (J. Wolff "Pacowie" 150-218), wchodząc w skład dóbr Dowspudzkich, przeszła z nimi na własność skarbu r. 1835. Kościół tutejszy, p. w. Zwiastowania N. M. P. jest drewniany. Na probostwie przechował się kominek, rzeźbiony z białego marmuru, pochodzący z pałacu w Dowspudzie. (M. R. Wit.)
JAŚKI.
(SGKP, t. III, 1882 r., s. 485) Jaśki, wś, po. augustowski, gm. Dowspuda. Odl. 16 w. od Augustowa, par. Janówka. W 1827 było tu 22 dm., 138 mk., obecnie 26 dm., 314 mk., 728 mr. Należy do dóbr Dowspuda (ob.). (Br. Ch., A. Pal.)
JEWY (zob. Dowspuda)
J E Z N O
(SGKP, t. III, 1882 r., s. 581) Jezno, mko, pow. trocki, nad jez. t. n., pod 54'36' szerok. geogr. i 41'51' dług. wschod., o 103 i pół w. ku zach. od Wilna, o 59 w. od Trok, w 3 okr. adm., posiada zarząd gminny włośc., szkółkę wiejską, murowany paraf. kościół katol. św. Michała Arch., st. poczt. Liczy 892 mk. R. 1866 było 553 mk., w tem 375 kat., 170 izr., 5 mahom., 3 prawosł. Gmina włościańska J. dzieli się na 10 wiejskich okręgów, posiada 104 wsie, 708 dm., w których 10691 mk.; paraf. zaś katol. klasy 4, dek. mereckiego, posiada kaplicę w J. na cmentarzu i 1728 wiernych (1879). J. było niegdyś królewszczyzną, którą otrzymał na wieczność ks. na Hołowczynie herbu Łabędź, sekretarz i powiernik królowej Heleny, żony Aleksandra króla. Ostatni potomek tego rodu, księżniczka Hołowczyńska wyszła za mąż za Paca i wniosła w ten dom Hołowczyn w Mohilewszczyźnie i J. Od czasu, kiedy Antoni Pac, pisarz w. ks. litew., wzniósł tu pałac, imponujący ogromem i przepychem w wewnętrznym urządzeniu, a darzący język nasz powszechnie znanem na Litwie przysłowiem: "Wart Pac pałaca, a pałac Paca", J. stało się rezydencyą tej możnej niegdyś rodziny. Była tu świątynia wyznania helweckiego (Łukaszewicz, Dzieje wyznania helweckiego t. 2, str. 20), którą Stefan Pac, podkanclerzy w. ks. litew., przerobił na kościół katolicki w r. 1634. Syn jego, Krzysztof, kanclerz wielki litew., dokończył pracy, w r. 1770 Antoni Pac kościół ten freskami przyozdobił i powiększył o całe prezbiteryum. W czasie kościuszkowskiego powstania świątynia ta znacznie ucierpiała z powodu rabunku. Ostatni z Paców, Ludwik, jenerał wojsk polsk., zmarły na wygnaniu w Smyrnie, z powodu długów, odziedziczonych po ojcu, obok powiększających takowe nieszczęść krajowych, ofiar i rabunków, zmuszony był oddać prawie wszystkie swe dobra litewskie na eksdywizyą. Hołowczyn i J. nabyli Pęczkowscy. Wkrótce atoli, bo w r. 1834, także drogą eksdywizyi, J. przeszło od tych ostatnich na własność 3-ch ich kredytorów. Pożar w r. 1837 zniszczył znaczną część sławnego pacowskiego gmachu. Reszty zniszczenia dopełnili urzędnicy obu eksdywizyj, którzy tu plądrowali przez lat 10. Dziś J. należy do Ignacego Kwinty (Baliński, Staroż. Polska, tom 3; Syrokomla, Wycieczki po Litwie t. I; S. Morawski, Od Merecza do Kowna w Tece wileńsk, nr. 6). R. 1850 dobra J. składały się z mka, 4 wsi, 5 folw. Właścicielami byli: Kamińska 1860 dzies., Żaba 932 dzies., Suszycki 138 dzies., Matuszewicz 96, Charewicz 83, Sulistrowski (dzies.). (J.W.)
JÓZEFOWO (zob. Dowspuda)
KORYTKI
(SGKP, t. IV, 1883 r., s. 426) Korytki Małe, wś i kol., K. Wielkie, folw., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. 30 w od Augustowa:, ma 8 dm., 44 mk. Ob. Dowspuda.
KRÓLOWA GÓRA (zob. Grabowo)
LINTON (zob. Ziółkowo)
LIPOWE (zob. Lipówka)
LIPÓWKA
(SGKP, t. V, 1884 r., s. 291) Lipówka, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda (ob.), par. Raczki:, odl. 23 w. od Augustowa. Ma 34 dm., 249 mk. W 1827 r. 20 dm., 118 mk.
LONGWOOD (zob. Ludwinowo)
LUDWINOWO (zob. Dowspuda, Raczki)
MASALSZCZYZNA (zob. Dowspuda)
MAŁE RACZKI
(SGKP, t. IX, 1888 r., s. 372)
Raczki Małe al. Zaskwiery, wś nad rz. Rospudą, pow. suwalski, gm. Dowspuda, par. Raczki, odl. 1 w. od os. Raczki. Należały do dóbr Raczki, skonfiskowanych w r. 1835. Młyn wodny, kuźnia. W 1827 roku było 17 dm., 87 mk.
MAZURKI
(SGKP, t. VI, 1885 r., s. 212) Mazurki, folw. i M.-Nowe, wś na rzeką Gołką, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, od m. Augustowa 5 w., od m. Suwałk w. 30. Dawniej należała do ogółu dóbr prywatnych Dowspuda, potem przeszedł na własność skarbu, a w r. 1871 oddany jako majorat jenerałowi Glebow, który temu majoratowi dał nazwę Nikolskoje; dziś zaś należy do jego syna. Ma przestrzeni ogólnej mr. 1585, z czego przypada na rolę użytkową mr. 792, a na lasy mr. 793. Grunta żytnie a las mieszany iglasty z liściastym. W tym lesie, zwanym Okół, przechowują się dotąd sarny w dosyć znacznej ilości. Założono tu sad owocowy znacznych rozmiarów. Do dóbr tych należy i młyn wodny zwany Ślipsk. Folw. M. ma 7 dm., 84 mk. M.-Nowe zaś 5 dm., 39 mk.
MICHALISZKI (zob. Wronowo)
(SGKP, t. VI, 1885 r., s. 296) Michaliszki, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówek, odl. 15 w. od Augustowa, 1 dm., 13 mk.
MIKOŁAJÓWEK
(SGKP, t. VI, 1885 r., s. 406) Mikołajówek, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. 14 w. od Augustowa:, ma 9 dm., 68 mk.
MŁYNISKA
(SGKP, t. VI, 1885 r., s. 544) Młyniska, os. leś., pow. augustowski, gm. Szczebro Olszanka, par. Wigry, odl. 13 w. od Augustowa, 1 dm., 8 mk.
MOCZYDŁY
(SGKP, t. VI, 1885 r., s. 563) Moczydły, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. 24 w. od Augustowa, ma 22 dm., 167 mk. W 1827 r. 18 dm., 109 mk.
NEWYORK (zob. Posielanie)
(SGKP, t. VII, 1886 r., s. 29) Newyork, kol., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Bargłów, odl. od Augustowa 11 w., 1 dm., 16 mk. Ob. Dowspuda.
NIESZKI (zob. Raczki)
NIKLSKOJE (zob. Mazurki)
NOWOSIELC (zob. Mazurki)
(SGKP, t. VII, 1886 r., s. 271)
Nowosielc, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Augustów. Odl. od Augustowa 4 wiorsty.
NOWY DWOREK (zob. Grabowo)
ODŁOGI [lub OTŁOGI, Otnogi] (zob. Grabowo)
OKÓŁ (zob. Mazurki)
OSTRÓWEK (zob. Grabowo)
PACIANOWO (zob. Szkocja)

(SGKP, t. VII, 1886 r., s. 808) Pacianowo, przyleglość dóbr Dowspuda, pow. augustowski.
PARAFIA JANÓWKA (zob. Janówka)
PARAFIA RACZKI (zob. Raczki)
PLANTA (zob. Dowspuda)
PODLIPÓWKA (zob. Dowspuda, Lipówka)
PODMOCZYDŁY (zob. Moczydły, Dowspuda)
PODTOPIŁÓWKA (zob. Topiłówka)
(SGKP, t. VIII, 1887 r., s.474) Podtopiłówka, os. leś., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 9 w., ma 1 dm.
PODWITÓWKA (zob. Witówka, Dowspuda)
POPAŚNO (POPAŚNICA) (zob. Raczki)
POSIELANIE (zob. Newyork)
(SGKP, t. VIII, 1887 r., s. 843)
Posielanie, wś, pow augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 16 w., ma 10 dm., 75 mk.
PRAWDA (zob. Dowspuda)
PRUSKA MAŁA
(SGKP, t. IX, 1888 r., s. 83) Pruska Mała, wś, pow augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 11 w., ma 23 dm., 213 mk., 621 mr. W 1827 r. było 15 dm., 86 mk. Wchodziła w skład dóbr donacyjnych Dowspuda.
PRUSKA WIELKA
(SGKP, t. IX, 1888 r., s. 83) Pruska Wielka, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 10 w., ma 39 dm., 307 mk. W 1827 r. było 26 dm., 174 mk. (Br. Ch.)
RACZKI
(SGKP, t. IX, 1888 r., s. 370-372) Raczki, os. miejska, przed 1867 r. miasteczko, pow. augustowski, gmina Dowspuda, par. Raczki. Odl. od Suwałk 17 i 1/2 w., od Augustowa 21 w., od granicy pruskiej 5 w., od st. dr. żel. brzesko-grajewskiej w Grajewie 42 i 1/2 w., od st. dr. żel. w Olecku (prusach) 22 w. R. leżą na wyniosłym prawym brzegu rz. Rospudy, stanowiącej naturalną granicę między powiatem augustowskim i suwalskim. Obfitość raków, miała nadać nazwisko miejscowości. Przez R. Przechodzi trakt łączący Suwałki z granicą pruską, w obecnej chwili przekształcony na drogę bitą. Na rzece wzniesiono w r. 1884 most długi 15, szeroki 4 sążni. Obszar gruntów miejskich wynosi 622 mr. 212 pr., w tem: ogrodów owoców. i warzywnych 17 mr. 52 pręt., roli ornej 501 mr. 172 pr., łąk 4 mr 52 pr., past. 48 mr 79 pr., wody 1 mr. 218 pr., piasków 11 mr. 38 pr., granic i dróg 25 mr. 225 pr., pod zabudowaniami 12 mr 112 pr. (w r. 1886). Ulic w osadzie 16: Kościelna, Suwalska, Nowomoczydlańska, Staromoczydlańska, Szkolna, Stodolna, Nadrowna, Królewiecka, Browarna, Nowa, Żydowska, Niemiecka, Dworna al. Dowspudzka, Starodworna, Nadrzeczna, Ogrodowa. Dwa rynki: główny i koński. Rynek zabudowany w czworobok, po większej części domami murowanemi, z tych 4 jednopiętrowe. Miasto błotniste, posiada gdzie niegdzie trotuary brukowane, jeszcze w r. 1846, oraz jedną ulicę Suwalską, prowadzącą do mostu, wyłożoną kamieniem. R. mają kościół paraf katolicki, synagogę murowaną, dom modlitwy. W r. 1830 było 204 dm. i 2500 mk.; w 1850 r. 140 dm, 2079 mk.; obecnie 11 dm murow. (w tem dawniejszy magistrat), 194 drewn. i 2807 mk. (439 kat., 34 ewang., 5 prawosł., 2329 żydów). Jarmarków 6, targi co czwartek. Od czasu do czasu, zwykle w soboty, spędzają tu znaczną ilość trzody chlewnej, którą przybyli kupcy z Prus wielkimi partiami zakupują. Ludność miejscowa utrzymuje się głównie z przemytnictwa, z czem też łączy się ożywiony handel końmi. Rzemeślnicy, przeważnie żydzi: szewców (wraz z czeladzią) 48, krawców 16, czapników 2, stolarzy 4, stelmachów 2, kowali 6, ślusarzy 2, tokarz 1, mularzy 3, cieśla 1, piekarzy 8, rzeźników 7, zegarmistrz 1, introligator 1, szklarzy 2, furmanów 3, rzezaków 2, złotnik 1, powroźników 2, mosiężnik 1, blacharzy ... . Do zakładów fabrycznych zaliczyć można: 2 piwowarów (z obr. 3000 rs.), garbarnia (obr. 900 rs.), zakład garncarski, fabryka świec łojowych ("szabasówek"), cegielnia. W okolicy obfite pokłady torfu, ślady rudy żelaznej. Domów zajezdnych 2, handel win 1, szynków piwnych 2, wódczanych 5, masarskich 2, składów żelaza 2, innych sklepów większych 5. Kupców I-ej gildyi 1, IIej 3, mniejszych 15, kupców zbożowych 5, felczerów 2,akuszerek 2, doktór przyjeżdża raz na tydzień z Suwałk, apteka. Szkoła elementarna 1 klas. o 3-ech oddziałach, miała w 1885 r. 62 uczniów (chłop. 49, dziew. 13, w tem kat. 51, żyd. 11); hederów 9. W domu skarbowym, murowanym, wartości rs. 3300, mieści się zarząd gminy Dowspuda, oraz narzędzia ogniowe (1 sikawka i 6 beczek). R. jako leżące w pasie pogranicznym, posiadają przykomórek, przez który wywieziono w 1876 r. za 228,685 rs., przywieziono za 17,860 rs. Podatków skarbowych płaci osada 400 rs. 71 kop. rocznie, składki ogniowej od zabudowań 982 rs. 62 kop. R., jako wieś, była gniazdem rodziny Raczków h. Ostoja, rozrodzonej później na Litwie. O jednym z nich Stryjkowski (Kronika, ks 22, str. 701) wspomina, że w r. 1506 pod Kleckiem "Tatarów, przeprawy naszym broniących na rzece, długą rusznicą, ognia z niej dając, odstraszał, a po tem widząc jak się jej bali, choć nienabitą, kilku ich gonił". W drugiej połowie XVI w. Maryna Raczkówna, córka Stanisława, wniosła dobra Raczki w dom Grzegorza Massalskiego, podkomorzego grodzieńskiego (Niesiecki, VIII, str.3). Ona też funduje w r. 1599 kościół parafialny w R. p. w. św. Trójccy, Wniebowzięcia N. M. P. i św. Michała, uposażywszy go odpowiednio (Akt erekcyjny na pergaminie w archiwum kościelnym). August II w r. 1703, nadaje miastu targi tygodniowe. W r. 1748 od Ejdziatowicza nabywa dobra R. Józef Pac, hr. na Horodyszczu i Dowspudzie, kasztelan ks. żmudzkiego, starosta chwejdański i ziołowski (Akt Tryb. Główn. 1749 r. 2 maja, No 102-103). Błędnie więc podaje Encykl. Olgebranda, jakoby nabyte zostały od Raczyńskich, w których posiadania nigdy R. nie były. Pod rządem Paców nastają najświetniejsze czasy dla nędznej osady. Nowy dziedzic odnawia zniszczony kościół i hojnie go uposaża (Przywilej w arch. koś.) w r. 1751. Za staraniem właścicieli Stan. August wynosi R. do rzędu miast, lecz pożar w r. 1765 niszczy świeżo powstającą osadę. Prawem własności nabył je od Józefa hr. Paca z mocy aktu darowizny z d. 5 marca 1797 r., oraz testamentu z d. 6 t. m. i roku Ludwik hr. Pac, generał dywizyi wojsk franc. i polskich. W skład dóbr R., prócz miasteczka, wchodziły wsie: Raczki, Lipówka, Witówka, Szczodruchy, Bolesty, Wierciochy i Wasilówka, wszystkie w pow. dąbrowskim, wartujące 110,000 talarów czyli złp. 600,000 (Wykaz hipoteczny w archiw. kośc.). Hr. Ludwik Pac, zawczasu myśląc nad podźwignięciem handlu i przemysłu, buduje cały szereg piętrowych kamienic w rynku, przeznaczając je na pomieszczenie "kramów", wznosi w pośrodku rynku gmach z cegły, zwany "kaffenhaus", którego ruiny przetrwały do 1864, a wyborna cegła w części użytą została do budującej się bożnicy i domu na pomieszczenie magistratu. Sprowadzeni przez Paca osadnicy, z czasem zabudowali oddzielną ulicę, zwaną Niemiecką. Jednocześnie osadzeni zostali tkacze przy założonej (w r. 1822) tu fabryce obrusów i serwet, istniejącej do r. 1830. Kościół paraf. zniszczony podczas pożaru w r. 1765, z ruin i gruzów po raz trzeci na nowo wznosi (1811-1823), sprowadziwszy umyślnie artystów z Włoch (Inw. koś. z r. 1841). W 1812 r. generał walczy wciąż przy boku Napoleona. Powróciwszy w 1815 r. do dóbr swoich zaprowadza tu wzorowe gospodarstwo, i następnie uzyskuje dla R. przywilej na 6 jarmarków. Przyjąwszy udział w walce 1831 r., zakończył życie jako wygnaniec na dalekim wschodzie. Rok 1831 sprowadził dotkliwe klęski na miasteczko. Domy będące własnością Paca zostały spalone i do szczętu zrujnowane (akta magistr.). Rozległe (na Litwie) dobra Paców, a w ich liczbie i R., w 1835 r. uległy konfiskacie. Odtąd miasteczko zostało własnością rządu. Z dawnych pamiątek pozostał tylko kościół w stylu włoskim, długi łokci 110, szeroki 20, wysoki 15 łok. Świątynia ta, po 226 latach od dnia założenia, dopiero w r. 1835 d. 27 września została poświęcona przez bisk. Stanisława Kostkę Choromańskiego, admin. dyec. augustowskiej. Po nad głównem wejściem umieszczony herb Lilija (Paców) a poniżej tablica marmurowa opiewa ważniejsze zdarzenia w historyi świątyni. Wewnątrz świątyni, beczkowate sklepienie której wsparte ne 12 kolumnach jońskich, zwracają uwagę dwa pomniki wykonane z białego kararyjskiego marmuru, podobno dzieło Kanowy. Pomieszczone po obu stronach wielkiego ołtarza, na płytach jednakowej formy i wielkości przedstawiają w płaskorzeźbie, po lewej stronie na kolumnie z wyrytym herbem Paców, popiersie mężczyzny uwieńczone kwiatami; o nią wsparta postać niewieścia w stroju greckim, z "corona muralis" na głowie, zdaje się opłakiwać zgon przedwcześnie zgasłego męża. Po prawej stronie naprzeciw pierwszego: skrzydlata postać kobieca, unosząc się prawie w powietrzu, ryje na tablicy bohaterskie czyny zmarłego. U stóp jej, rzucone w malowniczym nieładzie, godła rycerskie. Piramidalne zaś zakończenie pomnika zdobi herb Paców. W aktach kościelnych niema wzmianki o tych pomnikach, tradycja tylko niesie a herby stwierdzają, iż poświęcone są pamięci jakiegoś Paca (Ludwika...). Brak napisów utrudnia sprawdzenie podania. Jeden z 6 ołtarzy bocznych przedstawia św. Maryę Magdalenę de Pazzi (ur. 1566 we Florencji, + 1607, kanonizowana 1669), pędzel lichy, lecz godna uwagi, bogato rzeźbiona rama, z herbem Paców u góry. Też same godła zdobią i chór kościelny. W tyle świątyni wieża wysoka 38 łokci, mieści w sobie 4 dzwony, z tych największy (625/f.), p . t. św. Ludwika, przelany ze starego w r. 1834 w Broku, ozdobiony herbami Paców i Małachowskich. Par. R., dek. augustowskiego, składa się: z osady Raczek, wsi Lipówki i Witówki, w pow. augustowskim; tudzież wsi: Małe Raczki, Wasilówki, Wierciochy, folw. Szczodruchy, wsi Włodzimierówka, Nieszki, folw. Nieszki, wsi Bolesty Stare, Bolesty Nowe, Rudniki, Choćki, Sidory, Rabalino, Podwysokie, Żyliny, Lipowe, Żubrynek, Krukówek, folw. Krukówka, Koniecbór, kolonii Koniecborskich, wsi Stoki, Kuryanki, Popaśnica, Józefowo, Franciszkowo, Bakaniuk, folw. Bakaniuk, Niemcowizna i folw. Wolaninowo, w pow. suwalskim. W 1886 r. obejmowała 5475 dusz, w tem mężcz. 2692, kob. 2783. W r. 1884 spisano aktów urodzin 217 (męż. 115, kob. 102), ślubów 36, aktów zejścia 140 (męż. 65, kob. 75). Najstarsze akty chrztu sięgają r. 1684, zaślubin 1766, zgonów 1786 r. Od r. 1823 zaprowadzono przy kościele bractwo św. Trójcy. Cmentarzy 2: stary zawiera w obwodzie 112 prętów i posiada kaplicę drewnianą, zbud. w r. 1825 kosztem plebana; stary - morg. 4, założony za miastem za rządu pruskiego, otoczony ogrodzeniem kamiennym (Inw. koś. z r. 1819). Na plebanii znajduje się obraz olejny, przedstawiający zgon małżonki hr. Ludwika Paca, Karoliny hr. Małachowskiej, + 1822. Szpital a raczej przytułek starców, istniał od dawna przy kościele tutejszym, bez stałego funduszu (Inw. kośc. 1819). O 2 w. od miasta, wznoszą się wspaniałe ruiny Dowspudzkiego pałacu, ulubiony cel wycieczek dla mieszkańców.
ROGOWO [lub ROGÓWEK, albo ROGÓWKO] (zob. Grabowo)
RUTKI NOWE
RUTKI STARE

(SGKP, t. X, 1889 r.) Rutki (R. Nowe i R. Stare), wś. pow. Augustowski gm. Dowspuda, par. Bargłów, odl. od Augustowa 14 wiorst, leży przy starej granicy od Prus o 2 km na zachód od Turówki Przedmieścia Augustowa. R. Stare mają 59 dm. i 477 mk, R. Nowe wś rząd. 42 dm i 258 mk, a R. Stare 37 dm i 212 mk. (Br. Ch.)
RUTKI NOWE (zob. Rutki)
RUTKI STARE (zob. Rutki)
RYNKÓWEK (zob. Chodorki)
(SGKP, t. X, 1889 r., s. 105) Rynkówek, druga nazwa wsi Chodorki, w pow. augustowskim.
SŁOBODA (zob. Sołdacka Słoboda)
SOŁDACKA SŁOBODA
(SGKP, t. XI, 1890 r., s. 57) Sołdacka Słoboda, os. pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 14 w., ma 2 dm., 43 mk. Osady te utworzone zostały po 1864 r., na gruntach pokościelnych zwykle, nadawanych wysłużonym żołnierzom.
SUCHA WIEŚ
(SGKP, t. XI, 1890 r., s. 529) Sucha Wieś, al. Sucha Chodorki, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 18 w.; ma 29 dm., 254 mk.
SZCZODRUCHY
(SGKP, tXI, 1890 r., s. 858-859) Szczodruchy, wś i folw., pow. suwalski, gm. Wólka, par. Raczki, odl. od Suwałk 22 w.; folw. ma 3 dm., 18 mk.; wś 7 dm., 27 mk. W 1827 r. 1 dm., 5 mk. Wchodziła dawniej w skład dóbr Raczki.
SZKOCJA
(SGKP, t. XI, 1890 r., s. 923) Szkocya Nowa, fol., pow augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Raczek 3 w., od granicy pruskiej o 2 i 1/2 w. Założona około r. 1823 przez hr. Ludwika Paca, zagorzałego anglomana. stanowiąc niegdyś część dóbr dowspudzkich, przeszła w posiadanie rządu r. 1835. Naówczas folw. Szkocya z attyn. Pacianowo, Planta i Witówka zawierały 1743 mr. Obecnie jest tu 7 dm., 101 mk. (7 żyd.). Na pół zrujnowane murowane gmachy, drogi wysadzone drzewami, przypominają dawną świetność tych dóbr. (M. R. Wit.)
ŚLEPSK
(SGKP, t. X, 1889 r., s. 761) Ślepsk, os. leś. i młyn nad rzeką Gołką, po. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 5 w.; os. młyn. 2 dm., 5 mk.; leś. os. 1 dm.
ŚWIĘTE MIEJSCE
(SGKP, t. XI, 1890 r., s. 696) Święte Miejsce, tak lud okoliczny nazywa polankę wśród lasów sosnowych, nad brzegiem rz. Rospudy, tuż przy ujściu do niej wód jeziora Jałowo, w pow. suwalskim. Według podania, lat kilkanaście temu, dziewczynie pasącej bydło ukazała się tu, na odosobnionym dębie, Najśw. Panna.  Na wieść o cudzie tłumy pobożnych zaczęły odwiedzać to ustronie. Gajowy rozgniewany, iż przychodnie niszczą drzewka i wydeptują łąki, ściął ów dąb i wrzucił go do rzeki. Lecz pomimo silnego prądu rozłożyste konary leżały nieruchomo, dopóki lud, uważając to za nowy dopust cudu, nie wyjął ze czcią i nie spalił. Na pniu świętego dębu, dotychczas widocznym, postawiono krzyż, a lud corocznie w dniu św. Jana licznie się tu zgromadza. (M. R. Witan.)
TOPIŁÓWKA
(SGKP, t. XII, 1892 r., s. 391) Topiłówka, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 10 w., ma 62 dm., 562 mk. Ludność trudni się wyrobem sukna i płótna. W 1827 r. było 44 dm., 253 mk.
UCINKI (zob. Dowspuda)
WASILÓWKA
(SGKP, t. XIII, 1893 r., s. 130-131) Wasiłówka al. Wasilówka, wś, pow. augustowski, gm.. Koniecbór, par. Raczki, odl. 20 w. od Augustowa, ma 20 dm., 222 mk. W roku 1827 było 15 dm., 91 mk. Wś ta wchodziła dawniej w skład dóbr Raczki.
WIERCIOCHY
(SGKP, t. XIII, 1893 r., s. 385) Wierciochy, wś, pow. suwalski, gm. Koniecbór, par. Raczki, odl. od Suwałk 21 w., od Raczek 6 w., ma 32 dm., 247 mk. W 1827 r. 11 dm. 63 mk. Wchodziła w skład dóbr Raczki. Wspomniana w akcie erekcyjnym kościoła w Raczkach z r. 1599. Krzysztof Pac, kanclerz w. ks. lit., sporządzjąc testament 20 listopada 1678 r., powiada w nim: "Targowałem dla niego (Kazimierza-Michała Paca, naówczas kawalera maltańskiego) Raczki i Wierciochy, przyległe Dowspudzie mojej, żeby pamiątkę jaką po mnie miał i chciałem je zapisać na kawalerów maltańskich litewskich, którzyby z domu mego byli" (Akt Tryb. Głow., 188 r.). Zamiar ten widocznie nie doszedł do skutku, gdyż jeszcze w r. 1710 w rejestrze zmarłych włościan na zarazę w dobrach Raczki i Szczodruchy, własności Stefana Kurowicza, strażnika wtwa trockiego, taką znajdujemy wzmiankę: "we wsi Wierciochy (należącej do majętności Szczodruch) wymarło ludzi powietrzem 120, pozostało: Kożuch jeden z żoną, Lewom stary chromyjeden, który i chleba sobie nie zarobi, krawiec jeden głuchyi ten sobie chleba nie zarobi" (Akta sądu grodz. grodzień., VII, str. 431-2). Dopiero około 748, gdy Józef i Balbina Pacowie, starostowie chwiejdańscy, nabyli od Ejdziatowicza Raczki, i W. przejść musiały na ich własność, stanowiąc odtąd nieodłączną część "hrabstwa raczkowskiego"(Akta Tryb. Głów., 1749 r., No 102). Od Józefa Paca nabywa je Ludwik Pac, późniejszy generał, z mocy aktu darowizny z d. 5 marca 1797 r. (Wykaz hypot. w archiwum koś. w Raczkach). Odtąd stanowiły jego własność, aż do przejścia dóbr pacowskich na skarb. (M. R. Witan.)
WITÓWKA
(SGKP, t. XIII, 1893 r., s679) Witówka, wś i kol., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Raczki, odl. od Augustowa 21 w., leży przy granicy od Prus. Wś ma 30 dm., 197 mk.; kol. 1 dm., 13 mk. Wchodziła w skład dóbr Dowspuda. Folw. ma 274 mr. obszaru. Ob. Raczki.
WÓJTOWSTWO (zob. Chodorki)

(SGKP, t. XIII, 1893 r., s. 771) Wójtowstwo al. Chodorki, wś nad rz. Rospudą, w pow. augustowskim, gm. Dowspuda, par. Janówka (ob. Chodorki). Należała do dóbr Dowspuda hr. Paców. (Br. Ch.)
WRONOWO
(SGKP, t. XIV, 1895 r., s. 54) Wronowo al. Józefowo, wś, folw. i kol., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 16 w., ma 24 dm., 168 mk. Fol. ma 339 mr. i wchodzi w skład dóbr Dowspuda, wś ma 572 mr., kolonia 92 mr. W spisie z r. 1827 mylnie nazwany Wrowo, podano 16 dm., 95 mk. (Br. Ch.)
WYSOKIE
(SGKP, t. XIV, 1895 r., s. 132) Wysokie, wś, pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Janówka, odl. od Augustowa 15 w. a 3 w. od granicy pruskiej, ma 17 dm., 174 mk. W r. 1827 było 15 dm., 90 mk. W r. 1717 należy do dóbr Dowspudzkich Paca, kawalera maltańskiego, marszałka nadwornego w. ks. litewskiego. Podczas grasującego naówczas powietrza, zmarło tu 101 włościan, pozostało 3 gospodarzów (Akta grodzień. grodz. sądu, VII, 434).
ZAJAŚKI (zob. Jaśki)
ZALESIE
(SGKP, t. XIV, 1895 r., s 335) Zalesie, os., pow. augustowski, gm. Dowspuda, par. Bargłów, odl. od Augustowa 13 w., ma 1 dm. Leży na obszarze dóbr Grabowo. (zob. Grabowo)
ZALEWIANKA (zob. Gołka)
ZAŁKIE
(zob. Dowspuda)
ZIÓŁKOWO (zob. Berwik, Linton)
ŻYLINY (zob. Raczki)