GMINA RACZKI
_______________________________________________________________________
Powierzchnia: 142,25 km
Ludność:6.401
Wójt: Roman Fiedorowicz
Przewodniczący Rady: Romuald Dzienis
Adres: Urząd Gminy, 164-20 Raczki, Pl. Kościuszki 14, tel. (087) 6624425

e-mail: ug_raczki@pro.onet.pl


Wójt Gminy Raczki Roman Fiedorowicz na tle gmachów Urzędu Gminy
 i Gminnego Ośrodka Kultury
 

Raczki i okolice według mapy Kwatermistrzostwa Polskiego z około 1837 roku


Na rynku w Raczkach według scenerii z początków XX wiek


Raczki nocą

Raczki - niegdyś miasto, dzisiaj wieś - powstały w pierwszej połowie XVI wieku. W 1748 r. dobra raczkowskie zakupił Józef Pac, pan na Różance i Mazurkach. Zapoczątkował on rozwój osady, którą rozwinął jego spadkobierca - Ludwik Michał Pac. Za jego rządów miasto kwitło. Osiadły w pobliskiej Dowspudzie hrabia Pac postanowił uczynić Raczki centrum handlowym, przemysłowym i usługowym swoich posiadłości.
Dobra dowspudzkie były znane w całym kraju z wysokiego poziomu nowoczesnego rolnictwa. Pac sprowadził do swej posiadłości szkockich farmerów, by rozpowszechniali wśród tutejszych chłopów tradycje brytyjskiego rolnictwa. Jednak upadek Powstania Listopadowego i konfiskata dóbr hrabiego Paca przyczyniły się do zahamowania rozwoju i stopniowego upadku miasta. W 1870 roku Raczki utraciły prawa miejskie. W czasie II wojny światowej Raczki znalazły się pod okupacją hitlerowską. Poważne zniszczenia przyniosły trzymiesięczne walki na umocnionej przez Hitlerowców linii Rospudy.
W skład gminy Raczki wchodzą 36 wsie (34 sołectwa). Jest to gmina o charakterze rolniczym, rozwija się też drobna działalność gospodarcza.
Atrakcję turystyczną stanowią nieliczne, ale bardzo ciekawe zabytki. W Raczkach zachował się układ przestrzenny z czasów hrabiego Paca, kilka zabytkowych domów, budynek manufaktury, neoklasycystyczny kościół projektowany przez Henryka Markoniego. W odległej o 2 km Dowspudzie zwiedzić można ocalałe fragmenty wspaniałego niegdyś Pałacu Paca.


Widok rynku w Raczkach

RADNI GMINY RACZKI
Borkowski Ryszard (Kurianki)- wiceprzewodniczący Rady
Czuper Tomasz (Korytki)- członek Zarządu
Drażba Marek (Wierciochy) - członek Zarządu
Dzienis Romuald (Raczki) - przewodniczący Rady
Fiedorowicz Roman (Dowspuda) - wójt
Iwanowski Kazimierz (Podwysokie)
Koncewicz Krzysztof (Wasilówka)
Kopyciński Romuald (Raczki)
Kucharczyk Ryszard (Raczki)
Ludwig Lech (Raczki)
Majewski Wojciech (Raczki) - członek Zarządu Gminy
Nalbach józef (Lipowo)
Olszewski Jan (Jaśki) - wiceprzewodniczący Rady
Ostrowski Andrzej (Choćki)
Putra Mariusz (Koniecbór)
Sewastynowicz Mirosław (Franciszkowo)- zastępca wójta
Skrocki Czesław (Moczydły)
Szymulewski Andrzej (Raczki)

 
W Gminnym Ośrodku Kultury w Raczkach. Na zdjęciu od lewej: kierownik Ośrodka Adam Kulbcki oraz stażyści Joanna
Surażyńska i Michał Czrniecki przy katalogowaniu książek z Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim (październik 1999)

Z kart historii
(SGKP, t. IX, 1888 r., s. 370-372
)
Raczki, os. miejska, przed 1867 r. miasteczko, pow. augustowski, gmina Dowspuda, par. Raczki. Odl. od Suwałk 17 i 1/2 w., od Augustowa 21 w., od granicy pruskiej 5 w., od st. dr. żel. brzesko-grajewskiej w Grajewie 42 i 1/2 w., od st. dr. żel. w Olecku (prusach) 22 w. R. leżą na wyniosłym prawym brzegu rz. Rospudy, stanowiącej naturalną granicę między powiatem augustowskim i suwalskim. Obfitość raków, miała nadać nazwisko miejscowości. Przez R. przechodzi trakt łączący Suwałki z granicą pruską, w obecnej chwili przekształcony na drogę bitą. Na rzece wzniesiono w r. 1884 most długi 15, szeroki 4 sążni. Obszar gruntów miejskich wynosi 622 mr. 212 pr., w tem: ogrodów owoców. i warzywnych 17 mr. 52 pręt., roli ornej 501 mr. 172 pr., łąk 4 mr 52 pr., past. 48 mr 79 pr., wody 1 mr. 218 pr., piasków 11 mr. 38 pr., granic i dróg 25 mr. 225 pr., pod zabudowaniami 12 mr 112 pr. (w r. 1886).
Ulic w osadzie 16: Kościelna, Suwalska, Nowomoczydlańska, Staromoczydlańska, Szkolna, Stodolna, Nadrowna, Królewiecka, Browarna, Nowa, Żydowska, Niemiecka, Dworna al. Dowspudzka, Starodworna, Nadrzeczna, Ogrodowa. Dwa rynki: główny i koński. Rynek zabudowany w czworobok, po większej części domami murowanemi, z tych 4 jednopiętrowe. Miasto błotniste, posiada gdzie niegdzie trotuary brukowane, jeszcze w r. 1846, oraz jedną ulicę Suwalską, prowadzącą do mostu, wyłożoną kamieniem.
R. mają kościół paraf katolicki, synagogę murowaną, dom modlitwy. W r. 1830 było 204 dm. i 2500 mk.; w 1850 r. 140 dm, 2079 mk.; obecnie 11 dm murow. (w tem dawniejszy magistrat), 194 drewn. i 2807 mk. (439 kat., 34 ewang., 5 prawosł., 2329 żydów). Jarmarków 6, targi co czwartek. Od czasu do czasu, zwykle w soboty, spędzają tu znaczną ilość trzody chlewnej, którą przybyli kupcy z Prus wielkimi partiami zakupują. Ludność miejscowa utrzymuje się głównie z przemytnictwa, z czem też łączy się ożywiony handel końmi. Rzemeślnicy, przeważnie żydzi: szewców (wraz z czeladzią) 48, krawców 16, czapników 2, stolarzy 4, stelmachów 2, kowali 6, ślusarzy 2, tokarz 1, mularzy 3, cieśla 1, piekarzy 8, rzeźników 7, zegarmistrz 1, introligator 1, szklarzy 2, furmanów 3, rzezaków 2, złotnik 1, powroźników 2, mosiężnik 1, blacharzy ... . Do zakładów fabrycznych zaliczyć można: 2 piwowarów (z obr. 3000 rs.), garbarnia (obr. 900 rs.), zakład garncarski, fabryka świec łojowych ("szabasówek"), cegielnia. W okolicy obfite pokłady torfu, ślady rudy żelaznej. Domów zajezdnych 2, handel win 1, szynków piwnych 2, wódczanych 5, masarskich 2, składów żelaza 2, innych sklepów większych 5. Kupców I-ej gildyi 1, IIej 3, mniejszych 15, kupców zbożowych 5, felczerów 2,akuszerek 2, doktór przyjeżdża raz na tydzień z Suwałk, apteka. Szkoła elementarna 1 klas. o 3-ech oddziałach, miała w 1885 r. 62 uczniów (chłop. 49, dziew. 13, w tem kat. 51, żyd. 11); hederów 9. W domu skarbowym, murowanym, wartości rs. 3300, mieści się zarząd gminy Dowspuda, oraz narzędzia ogniowe (1 sikawka i 6 beczek). R. jako leżące w pasie pogranicznym, posiadają przykomórek, przez który wywieziono w 1876 r. za 228,685 rs., przywieziono za 17,860 rs. Podatków skarbowych płaci osada 400 rs. 71 kop. rocznie, składki ogniowej od zabudowań 982 rs. 62 kop. R., jako wieś, była gniazdem rodziny Raczków h. Ostoja, rozrodzonej później na Litwie. O jednym z nich Stryjkowski (Kronika, ks 22, str. 701) wspomina, że w r. 1506 pod Kleckiem "Tatarów, przeprawy naszym broniących na rzece, długą rusznicą, ognia z niej dając, odstraszał, a po tem widząc jak się jej bali, choć nie nabitą, kilku ich gonił". W drugiej połowie XVI w. Maryna Raczkówna, córka Stanisława, wniosła dobra Raczki w dom Grzegorza Massalskiego, podkomorzego grodzieńskiego (Niesiecki, VIII, str.3). Ona też funduje w r. 1599 kościół parafialny w R. p. w. św. Trójcy, Wniebowzięcia N. M. P. i św. Michała, uposażywszy go odpowiednio (Akt erekcyjny na pergaminie w archiwum kościelnym). August II w r. 1703, nadaje miastu targi tygodniowe. W r. 1748 od Ejdziatowicza nabywa dobra R. Józef Pac, hr. na Horodyszczu i Dowspudzie, kasztelan ks. żmudzkiego, starosta chwejdański i ziołowski (Akt Tryb. Główn. 1749 r. 2 maja, No 102-103). Błędnie więc podaje Encykl. Olgebranda, jakoby nabyte zostały od Raczyńskich, w których posiadania nigdy R. nie były. Pod rządem Paców nastają najświetniejsze czasy dla nędznej osady. Nowy dziedzic odnawia zniszczony kościół i hojnie go uposaża (Przywilej w arch. koś.) w r. 1751. Za staraniem właścicieli Stan. August wynosi R. do rzędu miast, lecz pożar w r. 1765 niszczy świeżo powstającą osadę. Prawem własności nabył je od Józefa hr. Paca z mocy aktu darowizny z d. 5 marca 1797 r., oraz testamentu z d. 6 t. m. i roku Ludwik hr. Pac, generał dywizyi wojsk franc. i polskich. W skład dóbr R., prócz miasteczka, wchodziły wsie: Raczki, Lipówka, Witówka, Szczodruchy, Bolesty, Wierciochy i Wasilówka, wszystkie w pow. dąbrowskim, wartujące 110,000 talarów czyli złp. 600,000 (Wykaz hipoteczny w archiw. kośc.). Hr. Ludwik Pac, zawczasu myśląc nad podźwignięciem handlu i przemysłu, buduje cały szereg piętrowych kamienic w rynku, przeznaczając je na pomieszczenie "kramów", wznosi w pośrodku rynku gmach z cegły, zwany "kaffenhaus", którego ruiny przetrwały do 1864, a wyborna cegła w części użytą została do budującej się bożnicy i domu na pomieszczenie magistratu. Sprowadzeni przez Paca osadnicy, z czasem zabudowali oddzielną ulicę, zwaną Niemiecką. Jednocześnie osadzeni zostali tkacze przy założonej (w r. 1822) tu fabryce obrusów i serwet, istniejącej do r. 1830. Kościół paraf. zniszczony podczas pożaru w r. 1765, z ruin i gruzów po raz trzeci na nowo wznosi (1811-1823), sprowadziwszy umyślnie artystów z Włoch (Inw. koś. z r. 1841). W 1812 r. generał walczy wciąż przy boku Napoleona. Powróciwszy w 1815 r. do dóbr swoich zaprowadza tu wzorowe gospodarstwo, i następnie uzyskuje dla R. przywilej na 6 jarmarków. Przyjąwszy udział w walce 1831 r., zakończył życie jako wygnaniec na dalekim wschodzie. Rok 1831 sprowadził dotkliwe klęski na miasteczko. Domy będące własnością Paca zostały spalone i do szczętu zrujnowane (akta magistr.). Rozległe (na Litwie) dobra Paców, a w ich liczbie i R., w 1835 r. uległy konfiskacie. Odtąd miasteczko zostało własnością rządu. Z dawnych pamiątek pozostał tylko kościół w stylu włoskim, długi łokci 110, szeroki 20, wysoki 15 łok. Świątynia ta, po 226 latach od dnia założenia, dopiero w r. 1835 d. 27 września została poświęcona przez bisk. Stanisława Kostkę Choromańskiego, admin. dyec. augustowskiej. Po nad głównem wejściem umieszczony herb Lilija (Paców) a poniżej tablica marmurowa opiewa ważniejsze zdarzenia w historyi świątyni. Wewnątrz świątyni, beczkowate sklepienie której wsparte ne 12 kolumnach jońskich, zwracają uwagę dwa pomniki wykonane z białego kararyjskiego marmuru, podobno dzieło Kanowy. Pomieszczone po obu stronach wielkiego ołtarza, na płytach jednakowej formy i wielkości przedstawiają w płaskorzeźbie, po lewej stronie na kolumnie z wyrytym herbem Paców, popiersie mężczyzny umieńczone kwiatami; o nią wsparta postać niewieścia w stroju greckim, z "corona muralis" na głowie, zdaje się opłakiwać zgon przedwcześnie zgasłego męża. Po prawej stronie naprzeciw pierwszego: skrzydlata postać kobieca, unosząc się prawie w powietrzu, ryje na tablicy bohaterskie czyny zmarłego. U stóp jej, rzucone w malowniczym nieładzie, godła rycerskie. Piramidalne zaś zakończenie pomnika zdobi herb Paców. W aktach kościelnych niema wzmianki o tych pomnikach, tradycja tylko niesie a herby stwierdzają, iż poświęcone są pamięci jakiegoś Paca (Ludwika...). Brak napisów utrudnia sprawdzenie podania. Jeden z 6 ołtarzy bocznych przedstawia św. Maryę Magdalenę de Pazzi (ur. 1566 we Florencji, + 1607, kanonizowana 1669), pędzel lichy, lecz godna uwagi, bogato rzeźbiona rama, z herbem Paców u góry. Też same godła zdobią i chór kościelny. W tyle świątyni wieża wysoka 38 łokci, mieści w sobie 4 dzwony, z tych największy (625/f.), p . t. św. Ludwika, przelany ze starego w r. 1834 w Broku, ozdobiony herbami Paców i Małachowskich. Par. R., dek. augustowskiego, składa się: z osady Raczek, wsi Lipówki i Witówki, w pow. augustowskim; tudzież wsi: Małe Raczki, Wasilówki, Wierciochy, folw. Szczodruchy, wsi Włodzimierówka, Nieszki, folw. Nieszki, wsi Bolesty Stare, Bolesty Nowe, Rudniki, Choćki, Sidory, Rabalino, Podwysokie, Żyliny, Lipowe, Żubrynek, Krukówek, folw. Krukówka, Koniecbór, kolonii Koniecborskich, wsi Stoki, Kuryanki, Popaśnica, Józefowo, Franciszkowo, Bakaniuk, folw. Bakaniuk, Niemcowizna i folw. Wolaninowo, w pow. suwalskim. W 1886 r. obejmowała 5475 dusz, w tem mężcz. 2692, kob. 2783. W r. 1884 spisano aktów urodzin 217 (męż. 115, kob. 102), ślubów 36, aktów zejścia 140 (męż. 65, kob. 75). Najstarsze akty chrztu sięgają r. 1684, zaślubin 1766, zgonów 1786 r. Od r. 1823 zaprowadzono przy kościele bractwo św. Trójcy. Cmentarzy 2: stary zawiera w obwodzie 112 prętów i posiada kaplicę drewnianą, zbud. w r. 1825 kosztem plebana; stary-morg. 4, założony za miastem za rządu pruskiego, otoczony ogrodzeniem kamiennym (Inw. koś. z r. 1819). Na plebanii znajduje się obraz olejny, przedstawiający zgon małżonki hr. Ludwika Paca, Karoliny hr. Małachowskiej, + 1822. Szpital a raczej przytułek starców, istniał od dawna przy kościele tutejszym, bez stałego funduszu (Inw. kośc. 1819). O 2 w. od miasta, wznoszą się wspaniałe ruiny Dowspudzkiego pałacu, ulubiony cel wycieczek dla mieszkańców.
(SGKP, t. IX, 1888 r., s. 370-372)